İlhami Sertkaya

www.hesrete.wordpress.com

îlhamî Sertkaya;’ZİWAN HOBΠNÎYO’

Posted by sertkayailhami 12 Kasım 2016

Nuştox û kuncnuştox Îlhamî Sertkaya

DêrsimInfo: Çend serrî yo ke ti sey kuncnuştoxî DêrsimInfo ser o nusena. To ra gore fayde û tesîrê keyepelanê sey DêrsimInfo çik o? 

Îlhamî Sertkaya: Roja ke ez rastê keyepelê DêrsimInfoyî bîya, seba tayê sebeban zafkeyfweş  û kelecan bîya. Keyepel de tenya vate û nuşteyê ezberî henî teng ney, magazîn ra bigê, heta kultur û sosyalî ra xeber û babetê aktuelî estbîyî. Na medyayê kirmanckî de çîyêde newe bî. Mi a roje qerar da ke ez nê keyepelî de binunî. A roje ra nata mi nuşt. Keyepel her çî ke şî, bî hîra, dewlemend, nuştoxê xo zî bî zêde, eleqedarîya wendoxan zî roje bi roje bîye berze. DêrsimInfo seba heskerdoxanê kirmanckî bî sey dersxane. Nuştoxê hêcayî beşdar bîyî, nuşteyê bi kalîteyî nuştî. Keyepelî derheqê problemanê kirmanckî de zaf çîyî zelal kerdê. Roje bi roje xeletîya gramerî bîye şenik, kirmanckî zî goreyê naye roje bi roje bîye zelale. Keyepelî xo nêkerd binê tesîrê îdeolojî û partîyan, duruşmeyê xo welatperwer bî, kurdistanij bî. Coka verê xo hîra, zereyê xo dewlemend bî. Bi nê hunerê xo tesîrê nê keyepelî kirmanckî û kulturê kirmanckî ser o muhîm o. DêrsimInfo ayneyê kirmanckîya ewroyî ya. Xo raver berd, reşt na roje. No zî seba emekdaranê nê keyepelî karêde fîraz o.  Helbet seba mi zî. Çi ke mi dest ra ame, mi bi zerrîya xo kerd.

Verê, to rew bi rew nuştêne, nika nuştişê xo vinderna. Nuşteyê to yo peyên “Halê mi û kirmanckî” serê aşma hezîrane de vejîya. Gelo to fek nuştişî ra verada?

Yew vate esto vano ke “Kes hale kesî nêzano”. Rast o. Mordem nêşikîno qalê hal û rewşa xo yê pêroyî bikero. Mi kilmek tayê qalê halê xo kerdbî. Heya, bi serran o ke ez bi zerrîya xo kirmanckî ser o xebetîna, nusena. Mi karê xo yê bînî pêrune caverda. Serran ra verî mi tirkî nuştêne, kitabê mi tirkî çap bîyêne. Mi êndî tirkî zî caverdabî, tenya kirmanckî meqale û  kitabî nuştî. No pêro emeg o, waxt o, fedekarî ya. La ez rastê tayê çîyanê ecêban bîya ke nînan zere û zerrîya mi, moralê mi xerepnayî. Yew roman nuştene, tenya nuştoxî zanenê çiqas çetin o. Gefê serran gêno. Ser o zî, seba çap kerdene pere lazim o. Kitabê min ê kirmanckî, bitaybetî romanê Sosine û Gulîzare ra dime, bêeleqedarîya wendoxan ra ez ecêb menda. Bê çend kesan ra veşêrî, qet kesî ne persa ne zî meraq kerd. Eh! Barê mi bî giran.

Mi serran bi serran nuşt, nuşt. La ez seke tenya menda. Heto bîn ra mi dî ke êyê ke bi tirkî -ge-ge zî bi kirmanckî- vanê “wayîrê ziwanê xo vecîme”, çi heyf ke zafêrî zur a. Nê kesî, seba ke bi sîyasetê xo mordemî bixapnê, naye vanê. Eke rast bivatêne, ê bi xo ziwanê xo musayêne, nuştêne. Nê kesî ziwanî kenê qedayê sîyasete xo. Îmkanê xo estê, eke biwazê kitaban zî çap kenê, dest zî danê emekdaranê kirmanckî. La ê zafêrî piştî danê nuştoxê tirkî û tirkan. Mendîme ma çend kesê ke kirmanckî nusenê. La ma zî zaf nîyîme. Hem zaf nîyîme, hem zî qîymetê yewbînî nêzanenîme. Ez nê halî ra bîya bêzar, qewetê yew kesî bêsîndor nîyo. Barê mi bi no tewir mi rê zaf giran ame. Coka mi “Halê mi û kirmanckî” nuşt. A roje ra nata, heya, ez nênusena. Her kes weş bo, tenya mi ra kirmanckî nuştene wazenê, la kitabê mi ke bi çi halê çetinî çap bî, qet nêgênê, pers nêkenê. E, helbet fabrîkaya mi çin a û ez sermayegozar zî nîya.

A ROJE RA NATA EZ NÊNUSENA

Nuşteyê xo yo peyên de to va ke, eke to romanan bi sewbîna ziwan binuştêne, desinde çap bibîyêne û biroşîyayêne. Bi to, problemê romannuştoxîya kirmanckî kotî der ê?

Rast o. Ez tecrubeyê xo de zana. Romanê min ê tirkî çape ra dime demêde kilm de qedîyenê. Zaf kesê hollandayijî mi ra vanê, “Qey hollandkî kitabê to çin ê?” Eger ke bibîyêne, rind zanena ke zaf vila bîyêne. 1983 de mi yew broşûr yunankî vetbî, zaf bî vila, wanîya û çapxaneyî çapa didîne viraşte. Heya, romanê mi sewbîna ziwanan ra binuştêne, zaf ameyêne wendene. La mi bi zaneyîş giranîya xo daye kirmanckî ser o. Ziwanê bînan ra tepîya menda, nênuşta. Mi seba kirmanckî zaf çîyan terikna, tepîya menda. Naye ra poşman nîya, wijdanê mi rehet o, la ez êndî nêşikîna û bi nê hale xo yê ewroyî nênusena.

Problem çik o? Problem o yo ke sîyasetê ma kurdan zî, qebul bikerê mekerê, xizmetê ziwanê asîmîlasyonî der ê. Ziwanê xo ra zaf dûrî kewtê, zere û zerrîya înan ra ziwanê kirmanckî vetê, girewtê. Eke zerrîya to de ke çîyê mêro, ti nêkena. Qal bikerê zî, sey hobî qal kena. La ziwan hobî nîyo. Problem çik o? Kirmanckî pere nêano. Tenya fedekarîye wazena kirmanckî. Çapxaneyî seba pere, rotoxî seba pere xebetînê. Ê zî vînenê ke kitabê kirmanckî zaf nênê wendene, nuştoxan ra seba çap kerdene zêde pere wazenê. Ma nuştoxê kirmanckî yê rebenî pere kotî ra bîyarê? Bê nuşteyî karê mi çin o, nika ez pere kotî ra bîyarî ke kitabê mi çap bikerê? Derdê mi ke pere bîyêne, xo rê mi nênuştêne, cayê de xebetîyêne. Problemê romannuştoxîya kirmanckî merhaleyê ewroyî de kalîteyêde zaf weş û berz der o, la nênê fam kerdene û romannuştoxê kirmanckî,tenya yê, bêwayîr ê. Wendoxê kirmanckî hîna zaf kêmî yê, şenik ê. Xora, giranîya wendişî zî welatê ma de zaf nîya. Eh, kirmanckî wendene tayêna şenik a. Weşangerîye, wendene, wendoxî, pêro girêdayê yewînî yê.

PROBLEM O KE KIRMANCKÎ PERE NÊANO.

To va, “Xora giranîya wendişî zî welatê ma de zaf nîya”. Gelo giranîya wendişî kotî der a? Ti bi xo wendoxanê xo nas kena ke vana welat de nîyê?

Mi naye pêroyî va. Yanî, welatê ma de edet û xuya wendişî zaf çin a. Bi no hal helbet edebîyatê ziwanê wa ra zî wendiş zaf kêmî yo. Kirmanckî de wendiş ewro çarçewaya entelektuelan der o. Wendişê kirmanckî hîna na çarçewa ra nêvecîyo. Yê her entelektuelî zî eleqedarîya xo ya kirmanckî çin a. Ma naye ra tepîya kamî mendê ke bi kirmanckî edebîyat wanenê? Tenya ê entelektuel û wendoxê ke bi zerrîya xo wazenê kirmanckî bimusê, biwanê, meraq kenê, ê wanenê. Ha welat de ha welat ra teber, ferq nêkeno. La romanê xo ser o naye vajî ke tayê zî ecêb menda, zêdeyê wendoxî welat ra ney, teberê welatî de yê.

To va romanê to yo peyên vindete yo. Halê ney vurîya? Se bî?

Heya, vindete yo. Romanê Sosine û Gulîzare ra dime mi dest kerd romanê neweyî. Yew serre ser o xebetîya, mi qedêna. Ame demê çap kerdene, la ez çi bivînî? Mi çend çapxaneyan rê rusna, beno ke qet qayîtê kalîteyî zî nêkerd, nêwend, pere waşt. Pere zî zaf waştî. Ez nê halî ser o zaf fikirîya. No çi hal o ma tede yîme? Kam kamî xapneno? Kam çi wazeno? Mi dî ke derheqê kirmanckî de zaf şenik kesî bi zerrîya xo xebetînê, zaf şenik kesî durist ê. Romanê min o peyên zî bi nê halî destê mi de mend. Moralê mi xerepîya, ez bi nê halî bîya xemdar. Kirmanckî tenya karê mi û malê mi nîyo ke! Ez tenya kirmanckî nêşikîna candar bikerî. Çîyo ke bi nê hale xirabinî bi dest ra bêro, çin bî. Ma ez se bikerî?

Romanê mi sey bêwayîr helbet vinete yo. No mabên de yew-dide emekdarê kirmanckî weş bê, mi ra seba nê romanî pers kerd. Mi ke qalê hal û merhaleyê çapxaneyan kerd, înan ra yew kesî  ebe yew çapxane kewt têkilîye. Dime ra, çapxaneyî romanê mi waşt, mi rusna. Qalê mesrefan kerd. Mi va, heta nika mi hem nuşt, hem zî seba çapkerdene deyn deynî ser o mesref kerd. Ez êndî nêşikîna. Şima ra xora tenya çapkerdişê nê kitabî wazena, sewbîna tenya yew kitab seba arşîvî mi rê birusnê, bes o. Axir, goreyê nê çapxaneyî -eke rast bo- heta na serra newîye gerek çap bikerê. Ez nêzana. La çîyo ke zana, seke mi vatbî, heta ke no romanê mi çap nêbo, ez êndî kirmanckî nênusena. Yanî kilmek, seba kitab çap kerdene, her çî ra ver, bi zerrî ra waştene gerek ke bibo; dide, pere yo. Romanê mi nika bîyo qedayê nê di çîyan, hîna zî vinete yo. Helbet ez nêvineta, mecbur menda, serran ra dime, mi yew roman tirkî nuşt. Seke nuşt zî, henî zî ame çap kerdene.

EZ TENYA KIRMANCKÎ NÊŞIKÎNA CANDAR BIKERÎ

Mabênê to û nuştoxanê kirmanckî yê bînan senîn o?

Nuştoxê kirmanckî zaf çin ê, bira! Gelo çend romanî kirmanckî ra estê ke? Ê çend kesî zî hulî û bulîya xo der ê. Helbet mabênê mi ebe nê çend nuştoxan xirab nîyo. La ma ge-ge tenya qalê nuştişî û qalê halê kitaban kenîme. Nê çend nuştoxê kirmanckî ewro nêşikînê bêrê têlewe, seba kitabê xo çap kerdene çare nêşikînê bivînê. Îmkanê medyaya kurdan ê ke seba ziwanê tirkî piştî danê ci, eke na piştgirîye bidayêne nuştoxanê kirmanckî, ez rind zanena ke halê kitab û edebîyatê kirmanckî zaf bîyêne rind û raver şîyêne. La çi heyf ke nê îmkanê ke şarê kurdan rê peyda kerdê, kenê xizmetê ziwan û nuştoxê tirkî.

Gelo ti besekena na mesele tenêna bi teferuat îzah bikerê? 

Vateyê mi zelal o. Wero şima zî vînenê medyaya kurdan de xora hema-hema ke pêro ziwanê tirkî şuxulnenê. Nuştoxanê tirkan û tirkî ra pirr ê. Nuşteyê înan, kitabê înan danê nas kerdene, reklaman kenê, pêsenenê. Seba na medya ziwanê ma, nuştoxê ziwanê ma zaf muhîm nîyê. Mantiq no wo: “Wa partîya ma, îdeolojîye bipêsenê, hetkarê partîya ma bê, tirk bo, tirkî bo, kirmanc bo, kirmanckî ney, tirkî binuso, zaf muhîm nîyo.” Îta de hîsîya ziwanê ma, hîsîya kurdistanîye, hîsîya edebîyat û nuştoxê ziwanê ma, hîsîya xizmetê ziwanê ma kifş o ke zaf şikîyo. Romanê min o peyên Sosine û Gulîzare û kitabê Hasan Cemalî “Delila’nın Günlüğü” (Rojnuşteyê Delîla) eynî wext de vecîyayî. Hasan Cemal uca de qalê yew Delîla keno, o zî bi tirkî. Sosine û Gulîzare zî qalê zaf Delîlayan kena, helbet bi ziwanê Delîlyan. La eleqeya ke medyaya kurdan de ebe nê kitabê Hasan Cemalî bîye, hazar qat zêde bî, keko! Kam Sosine û Gulîzare se bikero? “Tirk weş o, tirkî weş a, şîrin a”, keko! Nimûneyî zaf ê, la her çî çiman ver der o, luzum nîyo ke ez derga-derg qal bikerî.

SEBA MEDYA ZIWANÊ MA MUHÎM NÎYO

Nuştoxanê kirmanckî de têkilîyêka organîzebîyaye esta? Eke esta, senîn a, eke çin a, çayê çin a?

Ney, nuştoxê kirmanckî de organîzasyon ewro çin o. Tayê partîyî goreyê îdeolojîyê xo tayê nuştoxê xo ardê têlewe. No zî sey dimoçikê manga ne kilm beno ne zî derg. Nuştoxî zêde bîyê sîyasetmedar! Her çi ke benê sîyasetmedar, na ray zî bi tirkî nusenê. Ma naye rind bizanîme ke edebîyat ziwan bi xo wo. Ziwan zî mal û karê îdeolojîyan nîyo. Seba xizmetê ziwanî gerek ziwan hes kerdene û muhimîya ziwanî bi zerrî ra bêro fam kerdene. Ez ge-ge naye vana, la çiqas fam beno ez nêzana: ziwan hobî nîyo, ziwan bîyena û vîndîbîyena yew miletî, yew şarî yo’ Fedekarîye wazena. Fedekarîye zî gerek bi hîs û bi zanayîş bibo. Eke no mebo, qîymetê ziwanî, qîymetê edebîyatî rind nêno fam kerdene.

Helbet nuştoxanê kirmanckî rê yew organîzasyon zaf muhîm û lazim o. La seba naye gereke emeg û cad bibo. No çin o û nuştoxê kirmanckî xo rê ge-ge keyepelan de meqaleyan nusenê. Vila yê. Sayeya îmkanê Înternetî de nuştoxî nuşteyê xo weşanenê, la  problemê ma yo muhîm ziwan o, no zî tenya Înternet de bes nîyo. Ziwan gerek bikewo cu û heyatê şarê ma. Yanî, teorî bes nîyo, pratîk zî lazim o. Nuştoxî ziwanî kenê zelal, raver benê, la seba çi? Seba ke no ziwan welat de, mabênê wayîran de bêro şuxulnayene. Îta de pratîk seba xizmetê ziwanî muhîm o, no zî tenya karê nuştoxan nîyo. Mi bi xo çend ray dersa ziwanê ma daye. Mi kifş kerd ke seba ke ziwanê ma de ders dayene bêpere yo, qîymet nêdayêne ci. Çiqas waxtê mi nîya vîyart. La na ray zî nuştişê xo de tepîya menda. Mi dersî teriknayî, gêra ra nuşteyanê xo. Na ray zî kitabê mi, romanê mi vileyê mi de mendî. Ma ke nînan bîyarîme têser, helbet moralê însanî xerepîno. Şima qalê organîzasyonê nuştoxanê kirmanckî kenê. Tew! Xwezila bibîyêne!

ÎNTERNET BES NÎYO

Înternet de keyepel û sîteyê neweyî vejînê, potansîyelê ci zaf o. Sey nimûne, kirmancê heme mintiqayan tede yenê têlewe û ziwanê xo de qisey kenê. Sey nuştoxî, ti se vana? Înternet de îmkanê nuştoxan çik o?

Înternetî seba kesê ke çîyê wazenê bimusê, îmkano bêsîndor peyda kerdo. La eke biwazê, waştene gerek zerrî ra bêro. Mi heta nika Înternet de zaf keyepelî dîyî, derheqê ziwanê ma de vecîyayî, la demêde kilm de sey kengerê verê vayî bîyî vîndî. Ma de derheqê ziwanê ma de formalîteyî zaf ê. Keyepelê sey DêrsimInfoyî yê ke bê formalîte, bi zerrîya xo xeylê serrî ke aktîvîteyê xo bi fedekarîye ramenê, estê? Mi nêdî. Heya, ge-ge yenê têlewe, helbet çîyêde rind o, la zaf dewam nêkenê. Dide: sorankî endî kewta raya xo, uca de formalîte çin o û wendoxê sorankî bi zerrîya xo pîya qisey kenê, wanenê, nusenê. Kurmanckî de zî, tayê bibo zî, no esto, la kirmanckî de henî nîyo. Heto bîn ra, şarê ma yo ke sorankî, kurmanckî qisey keno, hama qet kirmanckî nêmusenê. Xora kirmancê ma kirmanckî ra bi xo hîna zaf dûrî yê. Ti ke ziwanê xo qisey mekerê, memusê, heqê to çin o ke yew kesê bînî ra vajê “kirmanckî bimuse”. Ebe to huyenê. Kes xo mexapno.

Formalîte tîya de çik o, çi mana der o?

Formalîtê no yo ke çîyo ke mordem bi esasî muhîm nêvîneno, la seba tayê hesabanê xo,sîyaset ra, menfaat ra, seke wazeno nîşan bido ke muhîm vîneno, yo. Yanî, bi vateyêde bîn “qaşo”. Derheqê ziwanê ma de zaf kesî ebe nê “qaşoyan” hereket kenê, çi heyf! Bi tirkî nusenê, qal kenê, vanê ke “dilimşze sahip çıkalım, öğrenelim” (ziwanê xo rê wayîr vejîme, bimusîme) û nêzana çi, la vînena ke ê bi xo ne ziwanê ma musenê ne zî wazenê bimusê. Nika nameyê na ecêbîye, na nakokîye çik o? Qey nê kesî xo xapnenê? Formalîte no wo.

Eke sirre nîyo, ti no taw çinayî ser o xebetîyena? Projeyê to estê?

Mi waşt ke ez şorî Kurdîstanê Vakurî, weşîya mi mi rê bîye asteng, ez nêşikîya şorî. Çîyo ke wazena şima ra vajî, çi heyf ke heta ke no romanê min o peyên yê kirmanckî çap mebo, ez kirmanckî romano newe zî, nuşteyan zî nênusena. Naye ra teber, tayê planê mi estê, wa na saete ez qal mekerî.

 

Reklamlar

Posted in YAZILAR | Leave a Comment »

PÎYÊ Mİ

Posted by sertkayailhami 02 Ocak 2016

 babam

Heya, pîyê mi şî heqîya xo, ez endî bê pî menda. Emser (22.12.2015) nêmeyê şewe ê çimî, o vengo qefelîyaye, ê hîsê şewqetinî, a zerrîya hîraye, weşe, a zerrîya bela ke ti vana seba xo ney, seba domanan eştêne, a gonîye vinete. Binê bêvengîya xorîye de, pîyê mi, ver bi heqîya xo kewt raye.Ma endî o rîyo germ û derdan ra qurmiçikîyo, o vengo ke zereyê ma ci ra musabî, ruhê ma nerm kerdêne, ê destê ke sere û rîyê ma rew bi rew mişî dêne, nêvînenîme.

Ma, endî pîyê xo ra qet çîyê pers nêkenîme, pers bikîme zî bê cewab manenîme.

Heya pîyê mi, to çi nêdî ke? Dima domananê xo de kewta rayan, sûkan, şehran, hepis bi hepis gêrêne. Çend raya eskeran hêrişê keyeyê to kerd, çend raya sodirê to, hewnê to bî serûbin. Cemseyê eskerîye to girewt berd. Berd dewan, berd dûrîyan. Ti qefelîyaya. Eskerê ke serranê domanê to de bîyî, tayêne bi şermayîş qayîtê to kerdêne. Çend rojan ra dime,yew dewa dûrî de, lêlê sodirî de komutanî to ebe eskeran berd yew xendeqê neqebeyî.  Uca de to eskeran ra cîya kerd, cayêde fireqet de, verojê neqedebîyî de, bover de, tîmuk de çelengan bi destê xo nîşan kerd û bi vengêde şenik va ke “Lajê to na wo nê çegelan der o, şo veng bike, wa bêro teslîm bo”. To ebe vîyaretêye xo yê derdin û dejinî, ebe tecrubeyê xo fam kerd ke no fîlmê tirkan o. Wazenê ke to bikişê. Ti seba ke nê kayê qilêrî her kes bizano, heta ke to ra ameya, ti qîraya, eskeran heşêna. Komutan şaş mend, kayê xo fayde nêkerd, seba ke besenêkerd to bikişo, sey goliko ke mozan girewto, qarîya.

Dime ra, birayê to yê dewijî, feqîr, belengazî dewe ra girewtî ardî qereqolê Çewlîgî, ebe îşkenceyan qetl kerd. Meyîtê birayê to nêmusna şima. Ancîna ebe konvoyê eskeran meyîtê birayê to berdî dewe ebe kinitena dewijan kerd mezele.

Ma vila bîyîme. Domanê to vila bîyî. To nêwaşt Çewlîg de bivecîyê, la hesreta domanê to to ra giran ameyêne. Mecbur menda keyeyê xo ard Îzmîr. Ez na xerîbîye de, hîris serre de ma tenya di raya ameyîme têlewe. Serran to zaf qefelnabî. Xem û derdan ra barê to zaf giran bî. Heskerdena to, şewqatê to ma rê omid bî. Ti nîşanê hîsê omidî bîya. Vengê to ma ra birqîyena tîje, çimê to weşîya roja ma bîyî.

Heya pîyê mi, emrê to, fedekarîya to, dej û xemê to, vîyarteyê to, nê çekuyan, cumleyan û meqaleyan de ca nêbeno, la kamî ra vajîme, kamî ra binusnîme?

Ti dewrê vêşanîye, belengazîye ra vîyarta. Ti dewrê zalim û xederan ra vîyarta. Ê zalim û xederê ke, sey qederê ma, teberikan, zêv û zîyaran zî kerdbî binê linganê xo ra. Dinya, zêv û zîyarî, teberikî ma rê bêveng mendbî, pîyê mi.

Seke her çî hewn bî, pîyê mi. Roja ke ti şîya heqîya xo, mi xebera to welatê Hollanda de, nêweşxane de girewt, pîyê mi. Cendekê mi binê tel û kabloyan de bî. Dêsî dêm dîyayî mi ser o. Vengê to mi ra ameyêne. O veng û vateyo ke endî bîbî nîşanê zerrîya mi, to rew bi rew vatêne, goş û zereyê mi de zimîyêne:

“Lajê mi!” va to.

Peynîya nê vateyê to nêameyêne.

Ez binê kardî û kabloyan de, binê dej û doktoran de vecîya, ti kewta xorîta hardê dewrêşî. Heya, Karêr ra, Kanîreş ra, Gêxî ra, Mazgêrd ra, Meletî ra, Çewlîg ra bige heta Îzmir, taxa Balçovayî, yew emro pirr, yew kamîya rengine, yew pîyo rind, fedekar, şewqetin vîyart. Na dinya de ti vîyarta, pîyê mi.

Ti reşta hardê xo, Karêr, dewa Pîrcanan. Nas û dostî, der û cîranan bi sixletîye ti oxir kerda. Nika Karêr de, dewa Pîrcan a ke domanîya to sêwî vîyartbî, leweyê pî, bira, der û cîranan, dost û dewijan de, hewno bêpeyên der a.

Ruhê to şad bo, pîyê mi!

Ez besekena ke bimusî şîyena to ra, la hîna nêmusaya. Sebebo ke mi besenêkerd to oxir bikerî, ez nê sebebî ercena puştîya na dinya ser o. Hêsîrê çimê mi zereyê nê çekuyan der ê.

Oxir bo, pîyê mi.


Not: Nas û dost, der û cîranî, heval û hogirê ke deja ma pare kerde, pîyê mi oxir kerd, ma rê sereweşîye waşte, pêrune rê zaf sipas kena, weş û war bê.

Yazının devamını oku »

Posted in YAZILAR | 1 Comment »

QAYÎŞÊ APÊ Mİ

Posted by sertkayailhami 22 Kasım 2015

                                       QAYÎŞÊ APÊ Mİ

Apê mi, dewij, belengaz,  feqîr, milayîm bî.

Nê sîyaset, nê halê Dinya, ne  serebutê şeher û şukan, bi vateyê ey ‘kar û halê telebeyan’ nêzanitêne.

Nê hukumat, ne dewlete, ne mudur, ne alim, ne mailim…

Nêzanitêne..

Hal û îdareyê xo de , Karêr de, dewa xo de, çînîbîyene de, risqê xo vetêne.

Destê xo vaşturîye de, kemer û wele de, qurmıçikîya bîy.

Eskerê Tirkan, rojê ebe vîst dewijê Karêrî, bê sebeb,kerdî cemseyan, berdî şuka Çewliğî.

Uca de, apê min ê belengazî, ebe îşkenceyan kişt.

Komutano ke apê mi kişto, hîna weş o, hîna silametîye der o.

Komutano ke nameyê xo Durmuş Çoşkun Kıvrak’ o, zaf kesî kişt bî, her çî zelal o.

Çiyo ke zelal nîyo; însanîya însanan a. 

Çîyo ke  zelal nîyo,  qaşo nê  kesê ke meydanan de pila-pile kenê, ê yê.

Apê mi yo belengazo ke Tirkî nêzanitêne, cendekê xoyê gonînî, vêşayê Çewliğî de, betonan ser o, bê veng dêmdîya bî.

Dejan ra merd bî.

Şewa tarîye de, Çewlig de şilîye varêne. Xebere ke ameya pî û maya min a belangaze, kewtîy raye, kolan û kuçanê Çewliğî de, ver bi bîna eskerîyayê Tirkan ancîyayî. Der û dormeyê înan de, eskerî vinete bîy. Seba ke komutanıo ketilkarî zanitê ke maye û pîyê mi yêne, xora amade bî ke, înan bixapno, bê qisawet, meyîtê apê mi, bikerê mezele. Komutanî pîyê mi ra ‘Sarreyê şima weş bo, birayê to, xo ebe qayîş, xendeqna’. Eke nîya va-nêva, helbet na zurekerîye ra pîyê mi qîra û ‘ birayê mi qey xo bixendeqno? Meyîtê birayê mi kotî der o? Ez bivênî’ vano. Komutan fam keno ke kes nêxapîno, eşkere bi qîrayê vano;

‘Cayêde mevajê, şima vajê zî fayde nêkeno! Ez dewlet a! Kokê şima ana!’

Helbet rast vat bî.

Ebe cemseyan, meyîtê apê mi, berdî dea ma de kerdî mezele.

No komutano qetilkar sax, şima silamet!

 Xalê min ê belengazî zî eskeran kişt bî, o zî sax, şima silamet.

 Gelo ez qey nînan nusnena? Kamî ra nusnena?

Mi qalê ‘qayîşê apê xo’ kerdêne.

Serran ra tepya, rojê Xarpit ra dewlete ra xebere yêna, xebere de nusîyo ke ‘Qayîşê merhumo ke xo intîxar kerdo, amîrîya ma der o, wayîrî şikînê bêrê berê’!

O qayîş, adrêsa bêdewletîya ma, bêçareyîya ma wo!

O qayîş, Şingal de, Kerkuk de,  Erbîl de, Dihok de, Silêmanîye de, rest wayîranê xo.

O qayîş, kotî de ke, alaya Kurdistanî berz beno, uca de, rest û reseno wayîranê xo.

O qayîş, hîna Bakur de, Karêr de, Çewlig de, xartpit de, Dersim de, nêresto wayîranê xo.

Wa kes ma ra qalê bêdewletîye mekero, pila-pile mekero!

O qayîş, vileyê bêdewletîya ma der o.

Mi coka nusna.

Zerreyê mi pir o, pir!

Şima mi ra qalê çi kenê?

 

 

Posted in YAZILAR | Leave a Comment »

ROJA KE Tİ ŞÎYA

Posted by sertkayailhami 28 Ekim 2015

                          ROJA KE Tİ ŞÎYA

Payîz bî roja ke tî şîya

A dewe, o huyayîş, zerîya mi

Uca de vinet, eşq  helîya

Hewnan zî şewanê mi terikna

Roja ke ti şîya

Mi ra ko dêm dîya

 

Ax, roja ke ti şîya, pers meke

Ez bi xo persê payîzî ya

Cuwabê mi tî ya

Posted in YAZILAR | Leave a Comment »

ŞİMA XO QEDÊNA, ‘PİLA-PİLE’ MEKERÊ

Posted by sertkayailhami 22 Ekim 2015

Wexto ke ma hewnê serran de hasar bîme, ma dî ke ziwanê ma, kamîya ma, rastîya ma binê bandura înkarê tirkan der o. Ma dî ke nameyê pêro dewan, şehran, sûkan, neqeban, çeman, dar û kemeran vurnê kerdê tirk. Ma zanit ke na dewleta tirkan ebe di çîyan wazenê ke na dinya de ma biqedêno. Nê di çîyî nê yê: 1. Qereqol 2. Mekteb.

Qereqol bi zorê qewetî, mekteb bi zorê ziwanê tirkî.
Qereqol can û cendek, mekteb aqil û mezge  ser o hukm bî.
Qereqol ver bi ma herb, mekteb ver bi ma kulturê tirkan bî.
Qereqol ma rê mezele, merdene musnayêne, mekteb ma rê “tirk bîyene” musnayêne

HERBÎ MA NÊQEDÊNAYÎME, LA MEKTEBÊ ÎNAN MA QEDÊNENO.

Hedefê qereqol û mekteb merdena ma, qedîyayîşê ma bî. Hîris serran ra dime ma talan û weranîya herbî ant, înkar qedêna. Eke înkar qedîya, raya ziwanî asa ke (ez bi xo) çi bivînî? Şima zî vînenê û zanenê ke tehlukeyo tewr girs oxro ke qereqol ney, mekteb bî.

Herbê dewleta tirke ma nêqedênayîme, la mektebê înan, xorîtîya asîmîlasyonî, zaf mumkîn o ke ma biqêdeno.

Gelo ez şaş fikirîna?

Gelê wendoxan, zaneyan, alim û maliman, şima ke rastîye zanenê, mi ra vajê. Mi ra vajê “ti şaş fikirîna, asîmîlasyon ma nêqedêneno.” Omid bidê mi! Vajê: “ma ziwanê xo ra hes kenîme, musenîme, qisey kenîme.” Vajê: “Ma binê tesîrê ziwan, medya û kitabanê tirkan de vecînîme, ma ziwanê xo û kitabê ziwanê xo ra, edebîyatê xo ra hes kenîme, wanenîme.” Vajê: “Ma êndî bi ziwanê xo ra sîyaset kenîme, bi ziwanê xo ra aktîvîteyan, çalakîyan virazenîme.” Vajê: “Ma bi ziwanê xo êndî nusenîme, bi ziwanê xo huyenîme, berbenîme.”

De vajê!

KES NÊVAJO “ZIWANÊ MA QEDEXE YO, COKA MA NÊŞIKÎNÎME BIMUSÎME”

Eke nîya wo, heya, ez şaş fikirîna, ma ke nîya nîyo? Her çî zelal, her çî verê çiman der o, wayê, bira! Welat de ewro ziwanê xo qisey kerdene, wendene, nuştene qedexe nîyo, çend kesî ziwanê ma musa, musenê, nusenê, wanenê, qisey kenê?

Ewropa de xora qet qedexe nêbî, çend kesî zanenê, musa û misenê, wanenê, nusenê? Êndî kes nêşikîno vajo “ziwanê ma qedexe yo, coka ma nêşikînîme bimusîme.” No mane êndî qedîya, ma na ray derdê şima çik o? Muşgulato ke seba ziwanê xo zanitene, musayene şima ra asteng o, çik o?

Ez şima ra vajî astengê şima çik o. Astengê şima mezgê şima bi xo yo. Mezgê şima de heskerdena ziwanê şima vecîyayo. Çi heyf ke dewleta tirkan zerreyê şima de heskerdena ziwanê şima veta! Qet xo mexapnê, qet pila-pile mekerê. Na rastîya ecêbe yê şima wa.

Şima qedîyê. Asîmlîasyonê tirkan şima kerdê asîmîlekarê ziwanê xo. Êndî hewce nîyo ke dewleta tirke asîmile bikero, şima bi xo bîyê asîmîlekar. Luzumê “kahrolsin û yaşasinî” çin o, xo mexapnê, şima qedîyê!

LUZUMÊ “KAHROLSIN Û YAŞASINΔ ÇIN O, XO MEXAPNÊ, ŞIMA QEDÎYÊ!


 

Posted in YAZILAR | Leave a Comment »

Posted by sertkayailhami 15 Ekim 2015

 

Posted in YAZILAR | Leave a Comment »

WÎY! EZ TO RÊ BİMİRÎ!

Posted by sertkayailhami 14 Ekim 2015

ke nuşteyê derg û teorîyî, fikrê hîra û mesajê analîzan fayde nêkenê, ma derdê xo kilmek binusîme. Kesê ke nêwazenê rastê rastîye bibê, kesê ke rastîye ra tersenê, xora şima ci ra se vanê vajê, çi nusenê binusê, nêwazenê bivînê, biwanê.

Şima heta ke qalê şoreşgerîye, qalê welatperestîye, qalê serbestîye, qalê kamîye bikerê,  rastîya ziwanî de ranêxelesînê.

Meremê! Fayde nêkeno!

EZ RIND ZANENA KE ŞIMA ZAF BÎYÊ ASÎMÎLE Û HESKERDIŞÊ ZIWANÎ ZEREYÊ ŞIMA DE VECÎYO.

Ez rind zanena ke şima mi wanenê. Ez rind zanena ke şima vateyê mi zanenê. Ez rind zanena ke şima her serre roja  ziwanî de, seba ke qaşo vajê “ziwanê xo ra wayîr vecînê”, ebe formalîteyan qalê ziwanî kenê. Ez rind zanena ke şima tenya xo xapnenê.

Şima zî rind zanenê ke ziwan ne hobî yo ne zî her serre de yew roje virardiş o. Ez rind zanena ke şima zaf bîyê asîmîle û heskerdişê ziwanî zereyê şima de vecîyo. Wendoxî zanenê kesê ke ez bi nameyê şima qal kena, kam ê.

Nînan ra yew kes nê rojanê peyênan de ancîna bi tirkî dergaderg qalê ziwan û wayîr vecîyayene nuştbî. Helbet o bi xo zî ziwanê xo nêzaneno. Mi ke nuşteyê ey wend, no sernuşte ameyo aqilê mi.

Mi xo bi xo va: Wîy ez to rê bimirî!

Nê kesî hem kurdan xapnenê hem zî dewaya serbestîye xapnenê. Nê kesî hem kurdan ra çiman qirpnenê hem zî dewleta tirkan ra. Nê kesî dewleta tirkan ra vanê “ma bira yîme”, kurdan ra zî vanê “ma şima seveknenîme”. Nê kesî Kurdîstan nêwazenê, la seke wazenê xo musnenê. Fekê nînan de çekuyê aştîye û biratîye kêmî nêbenê, la ê tenya seba faydeyê xo nê çekuyan û vateyan ruçiknenê.

Ê KOKE RA HENÎ BÎYÊ TIRK KE

Bawer bikerê, dewleta tirke ke nînan ra vajo “Ma Kurdîstan danê şima”, ê nêşonê û nêwazenê. Ê koke ra henî bîyê tirk ke şima ebe vate û nuşteyê înan ra qet goşdar mebê, qet ebe nînan mexapîyê.

Posted in YAZILAR | Leave a Comment »

BİBÊ WAYÎRÊ QEDERÊ XO

Posted by sertkayailhami 06 Ekim 2015

Verî, mordem xo bifikiro. Xo bi xo nînan pers bikero: “Ez kam a? Kamîya mi çik a? Ez çi wazena? Kamî qederê mi kerd binê bandura xo? Eke nîya yo, kêmasîya mi çik a?”

Eger ke mordem xo ra nînan pers bikero, cewaban de kêmasîya xo vîneno. Xora her çi ebe pers kerdene dest keno ci. La zaf kesî persan ra tersenê. Coka nêresenê rastîya xo. Nê kesî xo xapnenê. Nê kesî formalîte yê. Nê kesî qederê xo kerd binê qaşo raxelesnayoxan. Coka nê kesî sîyaset ra zî xo kenê murîd.

Oxro ke muridîye karê aqilkêman o. Serek û raxelesnayoxê murîdan estê. Ê wayîrê qederê xo ney, wayîrê serekan ê. Êndî ê bi aqilê xo ney, bi vateyê serekan ciwîyenê.

Ê WAYÎRÊ QEDERÊ XO NEY, WAYÎRÊ SEREKAN Ê. ÊNDÎ Ê BI AQILÊ XO NEY, BI VATEYÊ SEREKAN CIWÎYENÊ.

Serek ke vajo “herb”, herb!  Vajo “aştîye”, aştîye!  Vajo “bes o”, bes o! Serekî çi va, murîdî înan kenê. Êndî her kes şikîno xo ra naye pers bikero: “Gelo ez murîd a, ya wayîrê qederê xo ya?”

Ez bi destûrê şima seba xo naye vajî: Na dinya de mi xo fam kerd-nêkerd, seba ke murîdîye û tabuyî qebul nêkerdê, bîya wayîrê qederê xo. Ez rind zanena ke yew keso ke murîd bo, qederê xo û şexsê xo, kamîya xo vîndî keno. Kesê ke şexsê xo, qederê xo kerdê fekê serekan, ê xora êndî qedîyê. Xo vîr ra mekerê ke dewaya azadîye, serbestîye malê yew kesî, malê serekî nîyo. Xo vîr ra mekerê ke bi nameyê azadîye, kotî de ke tabuyê serekî bivecîyo, uca de ne xeyr esto ne zî rindekîye; demokrasîye çin a û nêbena.

ÎNSANO HEMDEM, ÎNSANO MEDENÎ XO VER BI TABUYAN NÊKENO QIJKEK

Însano hemdem, însano medenî xo ver bi tabuyan nêkeno qijkek. Eger ke welatê Ewropa ewro restê demokrasîye, eger ke her het ra ewro raver ê, seba ke tabuyê xo şiknê. Welatê muslumanan, welatê Rojhelatê Mîyanênî yê ke ewro binê hal û merhaleyê xirabî der ê, seba ke kulturê tabuyî bandur o, coka. Nameyê tabuyî çi beno-bibo, ha sosyalîst, marksîst, lîberal, dîndar, ferq nêkeno, tabu tabu yo. Ver bi axa û paşayanê kanan, axa û paşayanê neweyan mevecê. Qederê xo mekerê çekuyê fekê şexsan û tabuyan, waxtê şanik û estanikan, efsaneyan û dêvan vîyarto.

Xo  meaznê vizêrî, biresê demê na roje.

Ne tabuyan de demokrasîye vecîna, ne zî murîdan de xeyr û silametîye esta. Xora muridî ke mebê, tabu zî nêbeno, tabu ke mebo, murîdî zî nêbenê. Murîd û tabuyî girêdayeyê yewbînî yê. Ya tabu, ya demokrasîye. Tabu û demokrasîye sey awe û adir ê, pîya nêbenê.

Êndî şıma û keyfê xo! Wazenê bibê murîd, qederê xo bikerê fekê tabuyî, wazenê bibe wayîrê şexsê xo, qederê xo bikerê destê xo. Qeder zî, aqil zî yê şima yo.

NE TABUYAN DE DEMOKRASÎYE VECÎNA, NE ZÎ MURÎDAN DE XEYR Û SILAMETÎYE ESTA

 

Posted in YAZILAR | Leave a Comment »

AX ALAN! WELATO TALAN!

Posted by sertkayailhami 07 Eylül 2015

Alan êndî vengê mi nêheşneno. Ez se bikerî, se vajî, bêfayde yo.

Ne Alanî ez nas kerda ne mi o. Awa deryaya Egeyî ma pîya dayîme nas kerdene. Waxto ke mi Alanî dî, sereyê xo kîşta awa derya de, kincê xo hîtî, destê xo dar, qorê xo, lingê xo pelexin hard ra zeleqîyabîyî.

Ma çimê xo?

Çimê xo kilîtê keyberê xeyalan, xeyalê xo qedîyabî. Welatê xo de visîyabî, ci ra şenik bî, awa derya de zî destê pîyê xo de visîyabî. Kam çi bizano ke Alan verê keyeyê xo yê Kobanî de, sebebo ke ê kayanê xo de visnê ser o çi fikirîyêne. Ez rind zanena ke no wêran û talanîye ra, nê herb û adirî ra şaş mendbî, çîyê fam nêkerdêne, nêwaşt zî fam bikero.

Alan! Welato talan!

De nika dima to de dinyaya mixenete, cabnazê sîyasetî, bazirganê bêşerefî, rojnamegerê bêheysîyatî meyîtê to biruçiknê! Nika rojnameyan de resimê meyîtê to, seba ke rojnameyanê xo zêde biroşê, darde kenê, to ser o nusenê.

Weşîya to na dinyaya bêşerefe de pere nêkerd, Alan! Meyîtê to pere keno!

Ma zaf mirenîme, Alan! Ma zaf! Koyan de, dewan de, rayan de, xerîbîye de, dûrî de, kuçanê şehr û sûkan de, der û dormeyê deryayan de, awan de ma zaf… ! Ma zaf vila bîme, Alan! Ma zaf! Welatan de, dugelan de vila bîme. Qîymetê ma çin o, Alan! Çike ma hîna nêmerdîme!

Dewleta ma çin a ke qîymetê ma bibo, Alan!

Ax Alan! Welato talan!

Destê to, çimê to henî weş bîyî ke! Resimê bêdewletîya ma derd û xezebê tarîxê ma zimîyêne cendekê to de. Romanî xo de şerm kerdî, şîîrî manaya xo de visîyayî. Ez visîya, ez gina awa deryaya zereyê xo, rişîya.

Ez rişîya, Alan! Ez rişîya!

Posted in YAZILAR | Leave a Comment »

EDEBÎYAT Û EDEBÎYATÊ KİRMANCKÎ YO MODERN

Posted by sertkayailhami 04 Eylül 2015

Edebîyatî ser o zaf qal û tarîfî estê, zaf fikrê cîyayî virazîyê. La nê fikran de yew nuqte esto ke pêro pisporî hemfikir ê. Hemfikirîya pisporan de ma şikînîme naye kilmek vajîme keedebîyat aktîvîteyê ziwanî yo. Çike ziwan ke çin bo, edebîyat zî nêbeno. La edebîyat ke çin bo, ziwan kêmî maneno, raver nêşono. Coka edebîyat nak ra girêdayeyê ziwanî yo, aktîvîteyê ziwanî yo.

Edebîyat bîyeran, fikran, hîsan, xîyalan bi ziwanêde taybetî, estetîk, qalkerdiş û nustiş o. Yanî, bingeyê edebîyatî ziwan o, la no ziwan taybetî yo.

YANÎ, BINGEYÊ EDEBÎYATÎ ZIWAN O, LA NO ZIWAN TAYBETÎ YO.

Edebîyat yew tewirê îlmî yo. Tarîxê îlmê edebîyatî zaf derg o. Tarîx de edebîyat verî bi qal virazîyo. Coka naye ra vanê “edebîyato fekkî”. Vajîno ke “ver de vate estbî” la vateyî, seba ke qeyd nêbîyêne, ge-ge vîndî bîyêne. Ya zî, cayê arşîv û adresa vateyî mezgê însanan bî. Mezgê însanî nêşikîyêne pêro vateyan qeyd bikero, biresno nefşê ameyoxan. Dima ke nustiş peyda bî, edebîyat bi nuşte virazîya ke naye ra vanê “edebîyato nuştekî”. Edebîyato nuştekî ke dest kerd ci, êndî edebîyatê vateyî qeyd bîyêne. Seba naye vajîno ke “vate şono, nuşte maneno”. La nuştiş, eke bibo, eke binusîyo, maneno. No zî ancî girêdayeyê ziwanî yo. Ziwan ke çin bo, nuştiş zî nêbeno. Nuştiş ke çin bo, ziwan reyna vate ra maneno. Ziwano ke tenya vate ra bimano, raver nêşono, tepîya maneno, ver bi vîndî bîyene şono.

Edebîyato fekkî zemîn û bingeyê edebîyatê nuştekî yo. Edebîyato nuştekî efsaneyan û şanikan, deyîran û kilaman ra vecîyo. Nimûne: bingeyê edebîyatê ereban vatiş û kilamê ke bedewîyê ke çolan de, deweyan ser o, nê qalkerdişan ra vecîyo. Tarîxê edebîyatê nuştîşê kurdan de zî rolê dengbêjan zaf muhîm ê.

Edebîyat di beşan ra virazînê: klasîk (kan) û modern (newe). Edebîyato klasîk, ya zî edebîyato kan, qalkerdiş û nuştişê xo ebe qaliban ê. Nê qalibî ebe peymê çekuyan, heceyan û cumleyan ê. Edebîyato modern, ya zî edebîyato newe, klasîk ra yeno la metod û qalibê edebîyatê klasîkî terikno, prensîbê xo yê neweyî peyda kerdo. Tarîxê her şar û miletî de edebîyat merhaleyê klasîkî de vîyarto, resto merhaleyê modernî. Goreyê raverşîyayîşê sosyal û ziwanê miletan, edebîyato modern zî cayê xo girewto. Coka edebîyato modern pêro miletan de yew tarîx de nêvirazîyo. Edebîyato modern bi esas verî welatanê Ewropa de peyda bîyo. Çekuya modernî zî xora Ewropa ra, latînkî ra peyda bîya.

BINÊ TESÎRÊ EZBERAN Û DÎNAN RA DÛRÎ KEWTO, BI ZANAYÎŞ Û BI AQILÊDE ÎLMÎ RESTO REALÎSTÎYE.

Edebîyato modern bi esasî dewrê ronensansî de resto kamîya xo, rastîya xo. Bi metodêde newe, estetîko newe, qalibanê xo yê teng û kanan ra vecîyo, tewirê xo zelal kerdo. Binê tesîrê ezberan û dînan ra dûrî kewto, bi zanayîş û bi aqilêde îlmî resto realîstîye. Edebîyato modern tenya qalê bîyeran nêkeno, nuştoxî goreyê hunerê xo mesajan danê, qalê “rindîye û xirabîye” kenê.

Tewirê edebîyatê modernî

Şîîre: Nuşteyê ke hîsan, xîyalan, fikran bi coş û kelecanîye, ebe minasîbîya vengan û rêzê cumleyanê kilman qal kenê, înan ra vanê. Şîîre nê hîsan ebe manayan bar kena, kilm nusena. Yanî, mana zaf, qal kilm o. Babete bi estetîkîya manayan û çekuyan, bi giranîya hîsan nusena. Ebe nê prensîbê xo wendoxan ser o goreyê şuxulnayîşê xo tesîr kena. Şîîre de şaîrî, bi vateyêde bîn (eke minasîb o), canbazê çekuyan ê. Ma yew nimûne bidîme:

Çewlîg, germ o”. Nika na cumle vateyê şîîre nîyo. Naye de yew xebere esta. La eger ke ez vajî “Germ, Çewlîg o”, îta de mana esta ke wendoxan fikirneno. Gelo “germ” se beno “Çewlîg?” Îta de çekuya germî manaya xo vurna, bîya manaya heskerdişî. Îta de heskerdena Çewlîgî esta. Yanî, canbazîya çekuyan îta de xo şuxulneno.

Hîkaye (Sanike): Bîyerê ke bîyê û mumkin o ke bibê, înan ser o, çarçeweya înan de, serbest qalkerdiş o. Hîkayeyî seba ke nê çarçeweyan de zaf nêbenê dûrî, zaf derg nîyê. Hîkayeyan de zafêrî yew babete, yew kes esto. Hîkaye dormeyê na yew babete û yew kesî de şuxulîna, babetanê bînan nêkena ci.

Roman: Hîkaye ra cîya, eserê ke ciwîyayîşê însanî, bîyer û rewşa înan, eleqedarîya însan û sosyalî, dinya û hîsê înan dergaderg, xorîn, ebe prensîbê xo yê serbestî nuştiş ê. Romano modern de babete çi bena bibo, çîyo muhîm estetîk û tewirê qalî yê. Romano modern nê çar lingan ser o virazîne. Ca, wext, şexsî û qalkerdiş. Ma kilmek qalê nê lingan bikîme:

  • Ca: Bîyerî kotî de vîyarenê û vîyartê, ebe der û dormeyan, ebe dîmenan, bi metodêde alegorîk nîşan danê
  • Wext: Nê bîyerî çi wext bîyê, se bîyê, bi sebeban û eleqedarîya sebeban dano zanitene.
  • Şexsî: Kesê nê bîyeran der ê, nê bîyeran de wayîrê rolî yê, nê bîyeran de ciwîyenê, çi ameyo sere, rastê çi bîyê û benê, karekter û xuya nînan, dergaderg nusîyenê.
  • Qalkerdiş: Bîyeran bi ziwanêde estetîk şuxulnayene nîşan danê. Yanî, roman nê bîyeran ebe ziwanê roje ke roje de umûmî pê kar anê ney, ney ra raver ziwanêde taybetî estetîk şuxulnenê

Romano modern de yew babete bibo zî, nê babetan ra babetê bînî zî vecenê, yewbînî ra girê danê. Romano modern de meraq esto, sîndor çin o. Yanî, xeyalê nuştoxî tenya bi yew ca, mekan û yew qehreman ra xo teng nêgêno. Nuştoxî çiqas ke besekenê, sîndor heta uca yo. Fantazîya nuştoxî goreyê besekarîye hîra yo. Edebîyat de, mavajîme şîîre de seke şaîrî canbazê çekuyan ê, roman de zî nuştoxî canbazê cumleyan ê.

Fiqra (Yarenîye): Ciwîyayîş de nakokîyan ebe huyayîş şuxulnenê, qal kenê. Nê huyayîşan de mesaj esto, fikr esto.

Tîyatro: Hîsan û bîyeran sahne ra nîşan danê, musnenê.

Cor de tewîrê edebîyatê ke ma qal kerdî, nînan ra teber helbet meqaleyî, nuşteyê tarixî, bîyografîyî, vîrardişî, roportajî, nuşteyê sîyasetî zî pêro edebîyat o. Ma nê qalkerdiş û tarîfê kilmekan ra dime nika tayê qalê edebîyatê kirmanckî yê modernî bikîme.

Edebîyatê Kirmanckî yo Modern

Lehçeyanê kurdan ra lehçeya ke tewr tepîya menda, çi heyf ke kirmanckî ya. Bi vateyêde bîn, lehçeya ke zaf bîya asîmîle, zaf tepîya menda, zaf muşgulatê xo estê, kirmanckî ya. Ziwan ke tepîya bimano, edebîyat zî tepîya maneno. Coka edebîyatê kirmanckî yo modern goreyê lehçeyê kurdan ê bînan ra herey peyda bîyo. Tarîxê kirmanckî de ma vînenîme ke heta hezar û new sey û şeştî (1960) yew esero modern ê kirmanckî çin o. Na serre ra dime ma newe rastê tayê metn û nuşteyanê modernan benîme. La hîna zî sey eser nêasenê. Hezar û new sey û şeştî û hîrê de (1963), reya verêne ma rastê yew kovara ke nameyê xoRaya Newe ya, benîme. Na kovare de ma rastê tayê nuşteyanê folklorî benîme ke ebe metodê modernî nusîyê. Na kovare ra dime ma 1979 de rastê yew kovara bîn a ke nameyê xo Tîrej o, benîme. Na kovare de tayê hîkaye û şîîrê modernî nusîyê. Raya verên a ke nuşteyê modernî na kovare de tayê zêde yê.

Ma serra 1988 de reya verêne rastê yew eserê kirmanckî yê modernî benîme. Na şîîr a, nameyê xo Herakleîdos o, nuştox Malmîsanij o. Nê eserî ra dime mabênê merhaleyî de şîîrê modernî yê kirmanckî rew bi rew têdima vecîyê. Heta nika se ra zêde eserê şîîrî çap bîyê. Nê şîîrî zafêrî goreyê halê kirmanckîya demê xo bi kalîteyêde estetîkî nusîyê. Ziwanê xo zelal o. Nê şîîran de babeta tayêne de metode dîdaktîkîye bibo zî, giranîya babete zafêrî hesretê welatî, hal û merhaleyê welatî, heskerdene, eşq û xem ser o ya. Nê şîîrî qet şîîranê dewrê ewroyî de tepîya nîyê. Tayê şîîran de girmerêde xerepîyayê, tekrar kerdene, tayê zî qalkerdişê prensîbê şîîrî de dûrî bikewê zî, raverşîyayîş aseno. Zafêrîya nê şîîran bi metodê şîîrê lîrîkî nusîya.

ROMANÊ KIRMANCKÎ DE TESÎRÊ VATEYÊ ZIWANÊ BANDURE (TIRKÎ) ZAF ŞENIK O.

Destcikerdena serranê di hezarî ra (2000) ma rastê eserê hîkayeyanê modern ê kirmanckî benîme. Heta na roje hîris eseran ra zêde hîkayeyî çap bîyê. Nê hîkayeyan de zî zafêrî kalîteyê xo berz ê. Nuştoxî metodê qalkerdişê xo de besekar ê. Tayê hîkayeyan de bala mi bi xo ancena ke qelema nuştoxan weş û dewlemend a. Tayê hîkayeyan de nuştoxî binê tesîrê mantiqê qalkerdişê tirkî de, mabênê nuşteyê xo de mana û tahme bikerê cêr zî, dewamê nuşteyê xo de ancîna na kêmasîya xo ra raxelesînê. Hîkayenuştoxanê kirmanckî de hîrê-çar nuştoxî estê ke mi waşt yew bi yew derheqê înan ser o dergaderg qal bikerî. La ez kilmek vajî ke nê nuştoxî hîkayeyan ra zaf besekar ê. Qelem û metodê qalkerdişê înan heta peynîye kalîteyê xo berz ramenê. Nê nuştoxî, her çî ke nusenê, kalîteyê xo ra qet nênê cêr, bi tecrubeyêde dewlemend kalîteyê xo berz kenê.

Hîkayeyê kirmanckî bi giranîye şexsan ser o yê. Yanî, bîyerî binê tesîrê şexsan ra qal benê. Bi vateyo bîn, bîyerî girêdayeyê şexsan şuxulînê.

Ma serranê di hezarî ra dime ancîna raya verêne rastê romananê modern ê kirmanckî benîme. Ê serran ra nata nêzdîyê 12-13 romanî çap bîyê. Goreyê mi romananê kirmanckî bi kalîteyêde berz dest kerd ci. Ancîna ez bi xo vînena ke her çî ke şî, no kalîteyê romanê kirmanckî beno berz, beno raver. Romanê kirmanckî de tesîrê vateyê ziwanê bandure (tirkî) zaf şenik o. No zî seba romanê kirmanckî avantaj o. Avantajo bîn no yo ke romanê kirmanckî de tesîrê partî û îdeolojîyê partîyan zî zaf şenik o. Giranîya nê romanan welat, hesret, herb, heskerdene bibo zî, babetê zaf tewirî ebe qehremanê tewiran mesajê xo zî bi tewir danê. Romanê kirmanckî de ziwan bi esasî, bi giranîye zelal, xorî û weş şuxulîno. Nê romanan de tayê metodê alegorî zî estê.

Ma ancîna bi esasî serra 2000 ra dime rastê tîyatroyê kirmanckî benîme. Heta nika çar-panc tîyatroyî peyda bîyê. Nê tîyatroyan ra yew-di eseran ra ancîyê sahne. Tîyatroyê kirmanckî de zêde babeta sosyalî û rewşa roje şuxulîyê. Dîyalogî zafêrî mesajê raver û rewşa demî danê. Babetan de ancîna rewşa welatî, hesret, eşq, sareberzkerdene zî esta. Tîyatroyê kirmanckî de giranîye komedî û dram ê. La çîyo ke bala mi ancena, tîyatroyê kirmanckî de ziwan ge-ge lêl o. Ziwan ke lêl bibo, zelal mebo, goşdarî rind fam nêkenê. Yew cumle de ke yew çeuye fam mebo, manaya cumle zî fam nêbena. Bê na kêmasîye, tîyatroyê kirmanckî ewro şenik bibo zî, cayê xo girewto, bingeyê xo peyda kerdo. Bê tîyatroyî heta nika (goreyê dîyena mi) di skeçê kirmanckî zî estê.

AVANTAJO BÎN NO YO KE ROMANÊ KIRMANCKÎ DE TESÎRÊ PARTÎ Û ÎDEOLOJÎYAN ZAF ŞENIK O.

Heta nika çar-panc eserê fiqrayî çap bîyê. Nê eseran de babet û bîyerî zafêrî mintiqayan ra teber û hîra nîyê. Yew eser de ma rastê fiqrayanê welat û şaranê bînan zî benîme. Fiqrayê dergî zaf besekar nîyê. Ziwanê tayê fiqrayan de rastnuştiş ra zaf zelal nîyê. Mantiqê fiqrayan de zafêrî mesajî zaf xurt nîyê. Armanc huyayîş bo zî, dîdaktîye ra kêmî yê. La nê fiqrayî her çî ke binusîyê, raver şonê tecrubeyî zêde benê, ziwanê fiqrayan zî do zelal bibo.

Kirmanckî de eserê vîrardîşî, gramerî, kitabê domanan, antolojî, bîyografî, arêdayîşî zî estê. Heta nika hûmara pêro eserê kirmanckî 300 ra zêde yê. Nê eseran ra zafêrî şîîr û hîkaye yê. Heya, nê eserî pêro eserê modern ê kirmanckî yê. La muşgulat hîna no yo ke derheqê gramer û rastnuştişî de xeletîye zî ma vînenîme. Henî ke tayê eseran de nuştoxî goreyê prensîbê gramerî ra ney, bi zanayîşê xo, bi keyfê xo nusenê. Oxir ke nuştoxî şikînê goreyê keyfê xo babeten weçînê, binusê, la nêşikînê gramer zî goreyê keyfê xo bişuxulnê.Çike edebîyat kar û aktîvîteyê ziwanî yo. Ziwan zî girêdayeyê prensîbê ziwanî yo.

NUŞTOXÎ NÊŞIKÎNÊ GRAMER ZÎ GOREYÊ KEYFÊ XO BIŞUXULNÊ.

Edebîyatê kirmankî yo modern ra ke qal bibo, helbet ma kovara Vateyî ra zî gerek qal bikîme. Çike kovara Vateyî bingeyê edebîyatê modernî yê kirmanckî de wayîrê rolêde esasî ya. Kovara Vateyî 1997 de vecîyaye. A serre ra nat weşanê xo dewam kena. Coka xebata kirmanckî ser o weşano tewr derg Vate yo. Karo yewin, standardîzekerdişê kirmanckî, yê Vateyî yo.

Seba ke sîyaset û edebîyat yewbînî ra eleqedar ê, ma tayê qalê sîyasetî bikîme. No seba rewşa ma ya ewroyî taybet û muhîm o. Ziwanê yew şarî ke qedexe bo, nê qedexeyî şiknayene de rolê sîyasetî bêşik yewin û verên o. La qedexe ke şikîya, ziwanê sîyasetî gerek ziwanê şarê xo bo. Eke nîya mebo, êndî sîyaset xizmetê ziwanî ra vecîno, beno astengê ziwanî. Nika sîyasetê ma (kurdan, îlam ke vakur) derheqê ziwanî de (zafêrî) nê rolê xirabî der o. Yanî, qedexebîyena ziwanê ma şikîya, la ziwanê sîyasetê ma, partîyê ma, ancîna ebe ziwanê asîmîlasyonî şuxulnenê, dewam kenê. Coka edebîyatê modernî yê kirmanckî de çîyo ke bala mi ancena (qaso ke ez zanena), qet yew eserê sîyasetî çin o.

SERRA 2000 RONESANSÊ KIRMANCKÎYA MODERN O

Ma nêşikînîme nê pêro eseranê kirmanckî ser o yew bi yew vindîme, binîrxnîme. No karêde zaf giran û derg o. La hîna ke mi nê nuşteyê xo nêqedêno, çîyo ke ez wazena vajî no yo ke serra 2000 ronesansê kirmanckîya modern o. Êndî kirmanckîya moderne resta kamîya xo, kewta raya xo. Na raye akerde ya, roştî ya.

Çimê ma zî roştî bo!

Posted in YAZILAR | Leave a Comment »